DO LNZOKW   DO POLOKW   DO ECHW   
Štart   Kodyfikacyjo   Uo jynzyku Wjelgo buchštabw: A A A


(...)

Uo jynzyku lnskym ym je jynzyk lnski Jynzyk lnski, kery zwany je tyž lnskym djalektym, gwarm, godkm abo mowm, je uorginalnym jynzykym regjnalnym lnska. Noležy un do jynzykw uod zachodich Suowjanw s grupy lechickij do kupy s jynzykym polskym, kašubskym a pouabskym. Krm grupy lechickij wrd jynzykw uod zachodich Suowjanw wyržmy tyž grupa esko-suowacko (jynzyk eski, knaanic, morawski i suowacki) uoroz ywjelgo grupa serbo-uužycko (jynzyk dolno i grno uužycki). Jynzyki suowjaske delymy poza zachodimi tyž na wschody (kere wystympujm na wschd uod graicy Polski) i pouedowe (na pouedy uod graicy Madarw). Jynzyk je potonym mjanym. Naukowe mjano do wšyjstkych jynzykw to je djalekt (djalekt polski, djalekt angelski, djalekt lnski itd.). ypoprawnym mjanym do jynzyka/djalekta lnskigo je gwara, bo gwara to je lokalno, zawynžno do jydnyj abo poru wi, uodmjana jynzyka wystympujncygo na šyršym uobšae, a lnski je jynzykym wystympujncym w coukym rygjy i delncym e na miimm kilkanoe skatalgowanych lokalnych uodmjan gwarowych. Wpuyw inkšych jynzykw na lnski Uobecny jynzyk lnski je grnolnskm uodmjanm jynzyka w kerym godauo e na teryy coukigo lnska. Dolnolnsko, fest zgermaizowano uodmjano praktyy zaikua po II wojy wjatowyj, kedy to dolnolnsko ludno mješkajnco sam uod wjekw wyedlno, jako ymjecko, zastympujnc jm pibyšma s Polski. lnski jak koždy jynzyk ewoluowou na pestyi wjekw, a wpuyw na jigo rozwj, krm kulturowych i cywilizacyjnych, mjouy zmjany pinoležnoi pastwowyj terynw lnska. lnsk po uokree wolnych plymjn ped pnad tyncym lot, wšed pod panoway pjyrwšygo pastwa suowjaskigo - Wjelgmorawskigo, nostympy bez kilkadent lot bu pod panowaym eskym, potym tela samo pod polskym, za kilkanoe lot pod eskym, 300 lot pod polskym, 400 lot pod eskym i austro-madarskym, 200 lot pod pruskym i austro-madarskym. Teroz zdecydowano wjynkšo lnska je w Polsce, a tajla Grnygo lnska tyž w eskij Republice. Posgujnce e na beztydy abo uokazjnaly jynzykym lnskym Grnolnzoki mješkajm diioj we wojewdztwje lnskym i uopolskym w Polsce, w kraju morawskolnskym w eskij Republice i na ymigracyji, gwy w ymcach i Stanach Zjydnonych, nale tyž na coukym wjee.

Wšyjske suowjaske jynzyki wywodzm e s jydnygo jynzyka i w pešuoi buy do ebje fest podobne. S kuli tygo polscy i escy naukowcy uod jynzyka spjerajm e y suawne zday s 1270 roka "Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai" je pjyrwšym zapisanym zdaym polskym y eskym. Jedno s hipotez pado nawet, aže zday to mjou pede ech do Polki. Kriko uokreliu to zday jako polske ("polonico"), ale uopisou scyna majnca mjejsce na Grnym lnsku i pedstawjo una po prowde rozmowa uwesnych lnzokw - porwnej bmjyy po polsku: "Daj, ja bd me, a ty odpocznij", a po lnsku: "Dej, dy jo pobruša, a ty poywej". Najwjynkšy wpuyw na suowjaske jynzyki zachody mjou jynzyk ymjecki s kuli ymjeckych kolistw i ymjecke mješastwo - stnd w jynzyku polskym i eskym tela je ymjeckych suw s uokresu redowjea. W lnsku dodatkowy wpuyw jynzyka ymjeckigo wyik s posugiwao e im bez wuadajnca lnskym admiistracyjo austrjacko, prusko a ymjecko. Podstawowo edukacyjo školno bua prowadzno bez wjeki w jynzyku mjejscowym, yli lnskym, a potym w uokree germaizacyji lnska, w jynzyku ymjeckym. Egzorty w lnskych koouach bez wjeki buy ytane po ymjecku, polsku a morawsku - ješe w rokach 70-tych XX wjeka pora ležncych w Polsce mjejscowoi noležauy do katolickij djecezyji s Uolmca w eskij Republice i do tyj pory godo e tam po lasku, yli w gwae pograia lnsko-morawskigo. Stan uobecny jynzyka lnskigo Na uobecny lnski nojwjynkšy wpuyw mo jynzyk polski i eski s kuli udau lnzokw w kultue tych pastw, jynzyk ymjecki s kuli doualnoi mijšoi ymjeckij w Polsce i kultury uglnyj w ymcach, uoroz jynzyk angelski w wjynkšoi krajw wjata s kuli kultury popularnyj i mjejscowyj w krajach zamješkao lnzokw. ystety jynzyk lnski y je jynzykym nauao nawet w škouach podstawowych y pedškolach w žodnym s pastw zamješkouych bez lnzokw. Wnž y prowadzuna je w koouach liturgijo po lnsku, choož dostympna je po ymjecku. W kultue a rodkach masowygo pekazu (powšychij w Polsce, mij w eskij Republice) jynzyk lnski fnkcjnuje, ale w formje dalekij uod uorginalnyj, za to potonej i fest zgermaizowanyj (w Polsce) abo spolizowanyj (w eskij Republice). W žodnym lnskym mjee y mo uoznakowao w jynzyku lnskym, y ide tyž posugiwa e im w uyndach. W mouych mjejscowoach, w kerych mješkajm gwy lnzoki, powšychne bywo posugiway e lnskym w sklepach, bankach, na poe, a nawet w uyndach pastwowych (w informacyji ustnyj, y w drukach). W literatue jynzyk lnski nojlepij mo e w zbjorach uozprawek ludowych i inkšych uopracowaach regjnalnych, kere možno naby w prawje koždej kyngari na Grnym lnsku (powšychij w polskij tajli). Literatura pjynkno i fachowo po lnsku dopjero rakuje. Jynzyk lnski nojpowšychij wystympuje w rozmowach prywatnych, w linych regjnalnych stacyjach radyjowych, utworach muzynych (w Polsce i eskij Republice) uoroz w internecu i inkšych nowoesnych rodkach kmikacyji.

Uopracowou Adam Rygjou



Štart   Wjyrch P našymu.com - P našymu, eli po lnsku 2006-2007